Annonse
Annonse
Annonse
Annonse
RÅTT: Våtmarkeder - eller ferskvaremarkeder - har vært en del av dagliglivet i Kina siden landets begynnelse. I en storby vil det typisk finnes flere hundre av dem. Foto: Reuters
RÅTT: Våtmarkeder - eller ferskvaremarkeder - har vært en del av dagliglivet i Kina siden landets begynnelse. I en storby vil det typisk finnes flere hundre av dem. Foto: Reuters

Kjøtsalet som gav oss koronaviruset

Flaggermus, grevling, rotte og pangolin. Forbod åleine vil ikkje stoppe virusfarleg kjøttomsetning, meiner kinesisk mattryggingsforskar.

31. desember 2019 vart Verdshelseorganisasjonen (WHO) varsla om eit uvanleg utbrot av lungebetennelse i den kinesiske Hubei-provinsen. Ei undersøking som vart igangsett få dagar seinare, knytt to tredelar av dei første 41 sjukdomstilfella til ein såkalla våtmarknad, det no stengde «Huanan Seafood Wholesale Market», i millionbyen Wuhan.

Sjølv om viruset kom som eit sjokk for verda, var ikkje samanhengen mellom sjukdomsutbrot og våtmarknader i seg sjølv noko nytt. Då sarsviruset i 2002–2003 tok i underkant av 800 menneskeliv globalt, vart kjelda spora til ein liknande marknad i storbyen Shenzhen i Sør-Kina.

Men kva er eigentleg ein våtmarknad, og kvifor fungerer dei som potensielle spreiarar av nye virus? Harald Bøckman, sinolog ved Universitetet i Oslo (UiO) og ein av dei fremste Kina-ekspertane i landet, seier omgrepet «våtmarknader» kan skape eit feilaktig inntrykk.

– Våtmarknader er berre «våte» i den forstand at det blir selt alt anna enn tørrvarer der, seier han. – I tillegg til fisk og sjømat blir det òg handla kjøtt, frukt og grønsaker. Det er derfor betre å kalle dei ferskvaremarknader, og i ein større kinesisk by kan det vere fleire hundre av dei.

Del av dagleglivet

I mange generasjonar har desse våtmarknadane vore ein del av det tradisjonelle dagleglivet til kinesarar, forklarer Bøckman. Lenge eksisterte dei som nettverk av landsbymarknader eller som deler av sentralmarknaden i byane. Men etter kvart som urbaniseringa skaut fart på 1800-talet, vart våtmarknader òg etablerte i dei enkelte bydelane for å dekke behovet til lokalbefolkninga for daglegvarer.

Omgrepet våtmarknader har òg ei meir bokstaveleg tyding, forklarer sinologen.

– Fordi det ofte er levande fisk, fjørfe og andre dyr som både blir slakta og selde på marknadane, blir det brukt mykje vatn både for å halde fisk og sjømat levande og for å spyle vekk slakteavfall. Men likevel har det vore så som så med hygienen på slike marknadar.

Når dyra, dei fleste frå avl eller oppdrett, blir stabla tett under uhygieniske forhold, gir det gode vilkår for at virus både kan mutere og i nokre tilfelle hoppe over til menneske.

Kraftig vekst

Dei siste 20 åra har Kina opplevd ein økonomisk vekst utan sidestykke i historia, som på berre éin generasjon har løfta millionar av kinesarar ut av fattigdom. Likevel har moderne supermarknadar framleis til gode å utkonkurrere dei tradisjonelle våtmarknadane, der majoriteten av befolkninga på 1,4 milliardar menneske framleis gjer dei daglege innkjøpa sine.

– Supermarknadkjedane dukka ikkje opp i Kina før på 90-talet, og blir av folk flest framleis sett på meir som eit supplement til dei tradisjonelle ferskvaremarknadane, fortel Bøckman.

– Ein vesentleg grunn til at dei tradisjonelle marknadane har halde stand, er at folk gjerne vil ha råvarene sine så ferske som mogleg. Ein annan er at marknadene som regel har lågare prisar.

Annonse

Djupe røter

Men Huanan Seafood Wholesale Market – til liks med tusenvis av tilsvarande våtmarknader over heile Kina – viste seg å tilby langt meir enn berre kvardagsmat.

Ifølgje ein lokal «meny», fotografert i januar og delt mykje på internett sidan utbrotet, vart det òg selt kjøtt frå mellom anna bever, ulv, flaggermus, grevling, kamel, rotte, hund og påfugl – for å nemne noko. Mange av desse artane blir importerte til Kina frå heile verda, og dei fleste av dei er tilgjengelege levande.

Det er i slike situasjonar – når eit breitt spekter av tamme og ville dyrearter og menneske blir stua saman på liten plass under uhygieniske forhold – virus kan smitte frå dyr til menneske. Medan sarsviruset opphavleg spreidde seg frå flaggermus til sibetkattar og vidare til menneske, er det nye koronaviruset, SARS-CoV-2, antatt å ha beltedyr (pangolin) som mellomvert. Zhenzhong Si, forskar på kinesisk mattryggleik ved Universitetet Waterloo i Toronto, Canada, seier at etterspurnaden etter ville og eksotiske dyreartar har djupe røter i kinesisk kultur.

– Desse dyra blir ikkje berre kjøpte for smaken, seier han. – Tradisjonell kinesisk medisin hevdar at å konsumere dei gir ei rekke helsemessige fordelar. I tilfellet med pangolinar skal dette mellom anna vere å styrkje immunforsvaret, betre blodomløpet og auke nyrefunksjonen. Denne feilaktige oppfatninga har gjort pangoliner til det mest smugla pattedyret i verda. Eksotisk og vilt kjøtt er òg av mange kinesarar sett på som meir naturleg – og dermed sunnare – enn kjøtt frå storindustrien.

Statussymbol

Sjølv om våtmarknadane i Kina er det sannsynlege utgangspunktet for minst tre globale virusutbrot dei siste 30 åra, hevdar Si at dei har fått eit ufortent dårleg rykte. Marknader som sel ville dyr – og menneska som kjøper desse dyra – er nemleg i kraftig mindretal, seier han.

– Marknaden i Wuhan var eit engrosføretak som primært selde til andre marknadar og restaurantar. Dette er ikkje representativt for våtmarknader flest, som forsyner vanlege folk med vanlege daglegvarer. Det er enormt mange av desse marknadane over heile landet, og dei er både viktige sosiale arenaer, kjelder for fersk mat og ein arbeidsplass for millionar av menneske. Dette er årsaka til at styresmaktene subsidierer dei sterkt og satsar stort på å bygge fleire i tida framover.

Det er i første rekke rikare menneske som spør etter dei eksotiske kjøttslaga, understrekar Si. Pangolin-kjøtt, til dømes, har i dag ein kilopris på drygt 6000 kroner, noko som gjer det utilgjengeleg frå kosthaldet til folk flest.

– Å ete eksotiske dyreartar er eit symbol på velstand og status i Kina. Til dømes blir det ofte servert for å imponere i forretningssamanhengar. Mange med høge inntekter kjøper det òg rett og slett for skulda til forvitenskapen, seier forskaren.

UTBREITT: Våtmarknader er den primære kjelda for kjøtt, sjømat, frukt og grønt for millionar av kinesarar. Mange sel også eksotiske dyr, men dei er i mindretal, seier forskar Zhenzhong Si. Foto: Reuters
UTBREITT: Våtmarknader er den primære kjelda for kjøtt, sjømat, frukt og grønt for millionar av kinesarar. Mange sel også eksotiske dyr, men dei er i mindretal, seier forskar Zhenzhong Si. Foto: Reuters

Trussel mot folkehelsa

Medan koronaviruset fortset herjingane sin, pregar våtmarknader og mattryggleik den kinesiske dagsordenen som aldri før. I ein tale i starten av februar kalla president Xi Jinping omsetninga av ville dyr som menneskemat «ein trussel mot folkehelsa». Mot slutten av månaden forbaud det kinesiske kommunistpartiet (CPC) denne omsetninga i Kina. Lokale styresmakter har sidan arbeidd for å implementere reglane, mellom anna i storbyen Shenzhen, der forbodet òg inkluderer kattar og hundar. Men sjølv om sal og kjøp av eksotiske dyr offisielt er ulovleg, er ikkje problemet nødvendigvis løyst, seier Zhenzhong Si.

– Styresmaktene har slått ned på ulovleg omsetning av eksotiske dyr tidlegare, mellom anna etter sarsutbrotet i 2003, men effekten er mellombels, seier han. – Så lenge det er ein etterspurnad i befolkninga, vil det vere aktørar der ute som tilbyr desse produkta. I tillegg har det vorte svært enkelt å selje desse kjøttslaga via sosiale medium, til dømes gjennom den populære kinesiske plattforma WeChat.

Den einaste måten å løyse problemet på permanent, seier forskaren, er gjennom omfattande haldningsendringar. Særleg styresmaktene må no på bana for å motverke overtydinga om at desse dyra har medisinske eigenskapar, meiner Zhenzhong Si.

– Kinesarar har ein høg tillit til styresmaktene, og mykje tyder på at haldningskampanjar kan vere effektive. Dette blir avgjerande for å forhindre liknande utbrot i framtida, seier han. – Viss ikkje ein får gjort noko med haldningane, er eg redd lite vil endre seg.

(©NPK)

Neste artikkel

Utviklingsfondet: – Må velge mellom sult eller korona