Annonse
Annonse
Annonse
Annonse

Utbrytaren Marie Takvam

Inne på Skylstad i Norangsdalen dukka det opp to unge, ukjende menneske våren 2003.

Marie Takvam gjekk på scena og sa fram dikt etter dikt. Smilet var der, kunstnaren var der. Ho ville ikkje slutte å lese, og ingen i salen ville slutte å høyre, skriv Ottar Grepstad. Her Marie Takvam fotografert i 1977. Foto: Erik Thorberg / NTB
Marie Takvam gjekk på scena og sa fram dikt etter dikt. Smilet var der, kunstnaren var der. Ho ville ikkje slutte å lese, og ingen i salen ville slutte å høyre, skriv Ottar Grepstad. Her Marie Takvam fotografert i 1977. Foto: Erik Thorberg / NTB

Dei to gjekk og kika rundt husa i tunet på Sunnmøre der Marie Takvam kom frå, ein søndag må det ha vore. Ikkje såg dei ut som innbrotstjuvar, og ikkje kunne dei mistenkjast for å vere ute etter å herpe noko. Men ingen hadde sett dei der før, og bilnummeret skreiv seg ikkje frå Sunnmøre.

Dei to var på oppdrag frå Ivar Aasen-tunet. Marie Takvam skulle vere festspeldiktar under Dei nynorske festspela om eit par månader, og vi skulle lage ei temautstilling om henne. Då ville vi i det minste ha vore på staden der det heile tok til. Det var like sjølvsagt som å lese alle bøkene hennar på ny.

Ein bråte idear, tips, opplysningar, sitat og ymse kunnskap skulle etter kvart skjerast og formast til ei tekstmengd om lag som ein aviskronikk. Slik sett er utstillingsmediet kanskje det mest krevjande formatet og det mest tabloide massemediet i vår tid.

Liv og verk oppsummerte vi slik på den første av tolv plansjar: «Marie Takvam er den folkekjære og omstridde diktardronninga.» Få linjer seinare slutta vi slik: «Det skal stor kunst til for at det omstridde kan bli høgt verdsett. Marie Takvam er ein slik kunstnar.» Teksten var som ein ingress, eit førstesideoppslag, som skulle føre lesaren inn i resten av utstillinga og gi gjesten lyst til å sjå meir.

Vi ville oppnå noko heilt bestemt med Marie Takvam som festspeldiktar. Forfattarskapen var etter kvart blitt ganske miskjend der ho kom frå, og den ville ha godt av å bli lesen på ny. Dette gjorde det ganske lett å finne nye inngangar og prøve ut kor langt dei kunne føre oss.

Halldis Moren Vesaas døydde i 1995 og Åse-Marie Nesse i 2001. Marie Takvam var no den eldste diktarkvinna av nasjonalt format på nynorsk, og vi visste at helsa skranta. Skulle vi fremje diktinga hennar, måtte vi anten skunde oss, eller så måtte vi ut frå all anstendig framferd vente til ho hadde vore ute or tida i minst ti år. Vi syntest ikkje lesarane hadde råd til å miste denne sjansen, så vi ringde Magnus Takvam.

Med til Ivar Aasen-tunet hadde eg eit minne frå Fredrikstad sommaren 1998. Dit kom Marie Takvam for å få Nynorsk litteraturpris på landsmøtet til Noregs Mållag. Der såg eg ei gruppe unge journalistar flokke seg rundt henne for intervju. Ho smilte slik prisvinnarar gjer, men ho strålte slik berre aldrande liv kan gjere.

Eg såg ei respekt og beundring som knapt kunne uttrykkjast i noko anna ord enn dronning. Dessutan høyrde eg kor ukjend ho likevel var for dei. Å sjå henne lese dikt til landsmøteforsamlinga var å forstå kva møtet med publikum gjer med ein kunstnar som skaper i respekt for lesarane sine. Det var som om ho ikkje ville slutte å lese, og ingen i salen ville slutte å høyre. Kunstnarens nærvær kjenner vi att når det er der, og Marie Takvam var så absolutt til stades der og då.

Annonse

Røynda bak smilet kjende vi ikkje. Difor var diktardronning og utbrytar dei to orda som heldt oppe utstillingsteksten om henne. Ved å karakterisere henne som utbrytar peikte vi i retning av kvinna som sette seg ut over etablerte normer og rådande oppfatningar. I det å bryte ut markerte vi også ei retning. Vi la noko meir i dette enn det å vere omstridd.

Ideen til det uttrykket kom frå noko eg hadde høyrt fortalt om livet hennar. I Ålesund sat ei svigermor frå Bondalen, to år eldre enn Marie, og som hadde vakse opp i Langevåg. Derifrå hugsa Kari Thorheim godt Marie, som gjekk på realskulen der under den tyske okkupasjonen. Smilet, det var smilet til Marie som sat i minnet til Kari.

Det smilet kunne vi ikkje bruke til så mykje. Vi skulle ikkje gjere henne til ein posør, men Kari frå Bondalen hadde meir å fortelje. Ho sa at Marie Takvam var ei av dei første frå dei kantar som hadde byrja å bruke papirbleier. Å gjere det i 1950-åra var for ein mødregenerasjon av ein viss alder nesten jamgodt med å vere ei dårleg mor. For oss sa det alt om det å bryte ut, for den som bryt ut, gjer samtidig noko anna, prøver noko nytt.

Eg gjorde ingen ting for å sjekke denne opplysninga. Det var ikkje ein gong viktig om det var rett. Det var oppfatninga som låg under, eg ville ha tak i. Å gå over til papirbleier var sosialhistorisk og kulturhistorisk eit steg av same dimensjon som å løfte den elektriske vaskemaskina opp trappa og inn i huset i 1950-åra, i den perioden som Berge Furre har kalla den gode husmortida. Marie Takvam var ei kvinne av den typen som var truande til å ha teke det steget.

Då Dei nynorske festspela opna 25. juni 2003, hadde Gyldendal sjenerøst trykt ei særutgåve av Dikt i samling i 300 eksemplar for eiga rekning. Fire dagar seinare var alt selt. Ei etter ei kom folk og sa: Vi forstår at vi har forsømt oss. No skal vi heim og lese.

Under opningshøgtida gjekk Marie Takvam på scena og sa fram dikt etter dikt. Smilet var der, kunstnaren var der. Ho ville ikkje slutte å lese, og ingen i salen ville slutte å høyre. Då ho hadde sett seg att, snudde Magnus seg og smilte: Det kan godt hende ho alt har gløymt det ho no gjorde.

Dei nynorske festspela 2003 var siste gongen Marie Takvam stod på ei scene.

Denne teksten blei første gongen publisert under tittelen «Fredagsnotat om bleier» på Ottar Grepstads opne Facebook-vegg.

Har du noe på hjertet?

Neste artikkel

Spor mellom folk