Annonse
Annonse
Annonse
Annonse

Når villdyret vaknar

Ho står der i myra. Fargerik, saftig og vakker. Kven blir den fyrste til å plukke henne?

Fjellets gull: Moltebæra har ein spesiell status hjå mange bærplukkarar. Foto: Hilde Lysengen Havro

Eg kjenner det på meg. Langt inne i magen og margen. Har eigentleg kjent det i mange veker alt. Frykta. Bekymringa. Uroa kriblar rundt i kroppen. Blir det tørke i år, att? For mykje regn? For kaldt? Kva førde den tidlege julifrosta til i fjellet?

Når du les dette vakar eg nok ute i ei moltemyr ein stad i Valdres-fjella. Kvar kan eg sjølvsagt ikkje røpe. Slikt seier ein nemleg ikkje bort. Kvar det er blåbær å finne, er ikkje så vanskeleg å dele. Ho finst over alt. Molta, derimot – rubus chamaemorus – er ein meir upåliteleg ressurs. "Dårleg molteår" er jo eit omgrep som gir skjelvingar. Difor vaktar me nedervd kunnskap om moltemyrer som om det skulle stått om liv.

Som Mikael Fornelius skriv i boka "Matauk. Å leve med og høste fra naturen"; "Nesten alle har sitt eget multested, sin egen myr som de tror at bare de vet om, og aldri kommer til å fortelle noen andre om."

For nokre år sidan skreiv noverande Nationen-spaltist Inger Johanne Sæterbakk om dette urinstinktet som dukka opp. Om eit plutseleg markeringsbehov ute i ei blaut moltemyr i Nord-Noreg, og frykt for at andre skulle koma henne i forkjøpet om ho måtte attende for å hente noko å plukke i.

Kanskje er det desse instinkta som slår ned i oss, trass tida me lever i med velfylte kjøleskåp og matbutikkar overalt.

Det er difor eg alltid har med meg eit eller anna, som ein enkel plastpose, når eg er ute på tur i skog eller fjell i moltesesongen. Den Store Tragedien å koma over ei myr med moden molte, er for nybyrjarar. Ein gong, eg vil ikkje seia når eller kvar, men eg kan røpe så mykje som at det var sommar og at eg var på tur i Nordmarka i Oslo. Målet var ein stad eg ikkje hadde vore på før. Ein tom isboks (av den typen Mattilsynet meiner me ikkje bør oppbevara mat i) var med i sekken. Berre sånn i alle tilfelle.

Ein stad på vegen gjekk eg rett ut i ei moltemyr. Og vart der. Som ein hannkatt som markerer revir gjekk eg rundt myra. Streka opp imaginære linjer. La att sekken ein stad, jakka ein stad. Å markere territorium er vanleg åtferd i dyreriket. Det sikrar overleving og reproduksjon. Dette er mitt, du er ikkje velkomen her. I moltemyra mi.

Det territorielle festet var sjølvsagt heilt unødvendig. Utanom hovudfartsårene i skogane kring hovudstaten treff ein nemleg sjeldan folk. Men det var som om sjølve urinstinktet vakna: Her skulle det sankast!

Annonse

Eg kom aldri fram til målet den dagen, men eg kunne byrje på heimturen med to liter molte i sekken.

Oppsummert

Bær

1 I fjor åt kvar og einskild av oss 4,2 kilo bær. Det er over 3 kilo meir enn i 2000.

Sankar mindre

2 Samstundes syner undersøkjingar frå Nibio at medan me går meir i skogen, har det vorte færre bærplukkarar.

Delikatesse

3 Molta har ei særstilling mellom bæra, kanskje fordi ho ikkje har nokon referansesmak. Ingenting anna smakar som molte.

Kva det er, veit eg ikkje heilt. Kanskje er det nettopp det nedarva urinstinktet frå dei mange tusen åra mennesket var jeger- og sankarsamfunn. Det har budd folk i Noreg om lag dobbelt så lenge som me kan finne spor at me har drive med landbruk her. Eg kan lett sjå for meg korleis kampen om skrale ressursar har vore i ei tid utan frysarar, sylting eller speking.

Angsten for ikkje å ha nok mat gjennom vinteren, for å ikkje vita korleis sommaren og hausten blir, om det blir nok å leva av eller ikkje. Borna som svelt.

Kanskje er det desse instinkta som slår ned i oss, trass tida me lever i med velfylte kjøleskåp og matbutikkar overalt. Når me snik oss rundt for å sjekke kor langt molta er komen, når me nektar å fortelje kjende og ukjende eller – gud forby – naboen, om stoda. På sida Utogplukk.no kan du laga eigen profil og registrere turane dine utan å røpe kvar moltemyra er.

Når det ber ut så fort frukosten er forært, fordi den uskrivne regelen seier at du ikkje går og plukkar i din neste si moltemyr og difor må vera fyrst på åstaden. Kanskje er det ein siste rest av sankarsamfunnet.

Me går meir i skog og mark, men det er færre bærplukkarar, ifylgje Nibio-rapporten "Bærekraftig skogbruk i Norge". Og medan færre av oss plukkar bær på tur, har bærsalet i butikk auka. Auka import og industriproduksjon gjer bær lettare tilgjengeleg for oss no enn før, og ifylgje Totaloversikten frå Opplysningskontoret for frukt og grønt har forbruket vårt per person auka frå 0,9 kilo bær i 2000 til 4,1 i 2018. Så me sluttar å plukke bær til oss sjølve, til fordel for importerte, bær med standardisert smak.

Kokk og konditor Sverre Sætre fortel i kokboka "Frukt og bær" om då kokkelandslaget tok med molta til utlandet: "Hvis vi forsøkte å servere rene multeretter, trodde de vi hadde gjort noe kokkemessig feil, de skjønte ikke hvor den intense og merkelige smaken kom fra."

Molte har vore viktig i eit litt meir delikatesseaktig matauk. Me et til dømes ikkje blåbærkrem med krumkaker, sjølv om me sikkert kunne gjort det, til den tradisjonelle jule- eller nyttårsmiddagen. Då er det moltekrem som gjeld. Difor frys me gjerne ned molta til høgtidsdagar, sjølv om det kan vera vanskeleg å finne høva som verkeleg fortener.

Sjølv har eg spara så mykje på molta at eg har hatt nokre årgangar liggjande i frysaren. Sånn i tilfelle det kjem eit dårleg molteår.

Har du noe på hjertet?

Neste artikkel

Landskapet vi mister