Annonse
Annonse
Annonse
Annonse

Dei siste fyrebuingane

Vesle julaftan – eller Svartjoleftan som den heiter her i Vinje – ber namnet sitt med rette. Eller gjorde iallfall det då Tarjei Vesaas var liten.

Det er den same snødekte granskogen, tunet og skikken  Foto: Svein Ove Hansli
Det er den same snødekte granskogen, tunet og skikken Foto: Svein Ove Hansli

Då vart skorsteinspipa feia, fortel han: "ei høveleg stor gran vart hala og sliten ned gjennom pipa, dregen "mot håra" frå pipetoppen og ned i gruva. Totre i tauet, og grana skura og skrapa, og spratt ut i naturleg stilling att ned i gruva så sotføyka stod over heile romet og reiv feiarane i nasen.

Så byrja vaskevatnet å fløyme. Svartjuleftan. Mor og hushjelpa vaska vegger og tak. Alt som var opphengt til pryd eller nytte, vart stuva bort. Utriveleg. Det skulle bli så mykje meir koseleg sidan."

Denne dagen skulle ein altså gjera storvasken fyri jol, eller kvinnene skulle det. Karane hadde arbeid med å få veden i hus og henge opp fugleband. Alt av matstell var ferdig: slakting, røyking, sylting, baking og brygging. Ei og anna jolegåve var sikkert også i hus, det kunne vera ei notisbok, eller ein blyant i raudt og blått, fortel Tarjei: Men det var sjølvsagt dei store tinga litt før det vart julekvelden: dei nye kleda, og så skiene! Jammen hadde dei mjuke og harde pakker då også, berre ikkje så mange.

Eg må lesa forteljinga "Det var eingong" av Tarjei Vesaas kvar einaste fyrjolstid. Den set meg rett inn i jolestemninga, den som handlar om forventing, om å gle seg til noko ein ikkje har gjort, smakt eller sett på lenge – om fyrebuing til fest, berre i lag med sine eigne – i si eiga stoge.

Sjølv om det Tarjei fortel om går føre seg rundt 1900, så er det same snødekte granskogen, det same tunet og i grunnen den same skikken. Han skildrar nett den same forventinga til høgtid, då han stig ut av badebalja, turkar seg, kikkar på seg, kjenner den veike lukta av rein skjorte nedover andletet, og sakte fyllest med helg.

Forventninga til høgtid er den same 120 år seinare, men jammen må eg seie at den må tevle om merksemda. Alt i november er jolekøyret i gang, og me kan ikkje unngå å bli mint på alt me bør kjøpe.

Og over alt der det går føre seg sokalla jolehandel, blir ein akkompagnert av jolesongar. Ofte sterkt religiøse songar om den fattige vesle familien som ingen hadde plass til, og som måtte taka til takke med husrom i ein stall.

Svært upassande forbruksakkompagnement, spør du meg. Men gå inn i ei kyrkje eller ein konsertsal og opplev den same musikken der den kan ha hovudrolla! Då får ein kjenne kor slitesterk grunnforteljinga og grunnhøgtida i jola er.

Annonse

Eg er ikkje i mot jolehandel og jolegåver altså, men eg synest ikkje noko om å kople joleevangeliet til kommersiell jolehandel. Og så synest eg heller ikkje at halslaus jolehandel, der dyrast og flottast er målet, har noko for seg. Jolegåva bør vera litt personleg, at der ligg ein omtanke av ein eller annan slag frå avsendaren.

Svartjoleftan er dagen for dei siste fyrebuingane til nokre etterlengta høgtidsdagar – no som då. Ein siste kakebakst, med ein fin og langframand kardemommelukt i romet. Og så siste handa på verket, det vil seia joletreet, det som var det vakraste treet i manns minne – heilt til det kom inn … Men fint blir det, trass krok og barfall (nok glitter gjer ofte susen).

I dag er vel dei fleste ferdige med både gåver, bakst og pynting. Eller kanskje ikkje? Det finst vel omtrent like mange joleskikkar som det finst familiar, og når ein tenkjer etter er det ikkje så rart. Jolekvelden er vel den einaste store festen der feiringa går føre seg heime, med ulik utvikling av jolerituale som resultat. (Ikkje rart det kan bli gnissingar når ulike skikkar barkar i hop i form av nyetablerte parforhold.)

Eg tykkjer faktisk det er veldig fint at det er slik. At kvar familie har sin skikk – og så synest eg det er vakkert å tenkje på alle dei små krinsane av hender som finn kvarandre rundt joletreet i morgon, og syng i lag.

Det blenkjer stjerner på joletre,

med velkomsthelsing til solas vener.

Ei gamal glede kjem sitrande,

når krins blir danna av kjende hender.

Me møter atter i leik og latter den glade jol.

God Jol!

Har du noe på hjertet?

Neste artikkel

Er det ikkje lenger mogleg å vera nasjonal?