Bugøynes-samfunnet annonserte seg sjølve til sals, Næroset drog til Kuala Lumpur og sette opp eit skilt som viser vegen til bygda, Suldal arrangerer ungkarsfestival 10. året på rad, Vestfossen har fått døde mus på glas.

Bygdene sitt komparative fortrinn er førestellingane om «det gode livet på landet». Størsteparten av dei som bur på bygda og mange av dei som bur i og rundt dei store byane meiner at livet på bygda er det beste alternativet, skal vi tru spørjeundersøkingane. Dette utgjer i tilfelle eit potensial: eit stort og lydhøyrt publikum for bygder som marknadsfører seg og sin bygdeimage. Og spenstige og kreative opptrinn som nemnt innleiingsvis marknadsfører bygdene, uavhengig av eventuelle målbare resultat i form av folkevekst og arbeidsplassar.

No har publikum vendt seg til den tidlegare skogsindustribygda Vestfossen i Øvre Eiker. Vestfossen står fram som ny og attraktiv - kanskje er det ei mengd tilfeldigheiter som slår heldig ut, eller fordi dyktige autoritetar og entreprenørar manipulerer ressursane viseleg. Det vi i alle tilfelle ser i Vestfossen er den kreative klassens betydning for bygdeendring. Etableringa av eit senter for samtidskunst i dei gamle industribygningane med fleire tusen besøkande på ei helg, er døme på det.

Kreativ industri har eitt opphav i individuell kreativitet, ferdigheter og talent, som med utvikling og bruk gjev potensial for jobbskaping og økonomisk vekst. Den kreative klassen - som ifølgje amerikanaren Richard Florida er kjenneteikna av høgt utdanna og kreative personar - vert trekte til stader og miljø som er opne, mangfaldige og som har toleranse for nytenking og nyskaping. Dette skaper igjen økonomisk vekst. Eit europeisk forskingsprosjekt finn at det er ein positiv samanheng mellom høg del kunstnarar, mange sysselsette i kreative yrke og mange personar med høgare utdanning, og professor Arne Isaksen ved NIFU STEP viser at lokaliseringsmønsteret til denne kreative klassen er sentralisering.

Vestfossen tapte industrien men vann kreativiteten. Vestfossen er ikkje historia om sentralisering. Den er historia om bygda som har snudd ved å gje rom for kreativiteten - som lokaliseringsstad for nye representantar for den kreative klassen og for innbyggjarane som «alltid» har vore der. Nyttar vi Floridas «bohemindeks» og måler tettleiken av kunstnarar, skribentar og performers på ein stad, har Vestfossen eit bra utgangspunkt for å vidareutvikle eit nyskapande bygdemiljø. Og ringverknadane er eit attraktivt image (i alle all for nokon), høge besøkstal, og mogleg nyetablering og tilflytting.

Installasjon og performance er sentralt i dagens Vestfossen. Ikkje berre fordi uttrykka er knytt til kunstverda. Bygdeimage kan også gripast analytisk som ein installasjon som besøkande og fastbuande opplever og spelar ut. Med installasjon og performance beveger ein seg vekk frå fokus på det visuelle, og tek inn over seg mennesket sitt totale perseptuelle felt. Då ser ein dei besøkande ikkje som tilskodarar med turistens «passerande blikk», men som deltakarar i det sosiale drama som bygdeimaget lagar rammene for og som det er heilt avhengig av for å bli reprodusert. Alle veit kva dette vil seie når det gjeld Disneyland eller Hollywood: Eit besøk der er ei transformerande oppleving der ein forlet dagen i dag og forflyttar seg inn i gårsdagen, i framtida, i Disney sitt eventyr eller i filmstjerner sitt tilvære. Denne typen installasjon vert omtala som «enchantment» i kunstverda, medan Georg Ritzer i boka «Enchanting a Disenchanted World» seier at det moderne samfunnet har behov for å la seg re-fortrylle. Slik kan vi òg sjå Vestfossen. For det er vel nettopp ei re-fortrylling som har omskapt Vestfossen frå ei død industribygd til Norges nye kunst- og kulturbygd? Og i Vestfossen, som i Disneyland og Hollywood; sluttar folk å la seg fortrylle vil besøkstal og staden visne hen.

Er produksjon av bygdeimage bygdeutvikling? Hans Kjetil Lysgård og James Karlsen hevdar i ein artikkel frå 2002 at stadsprofilering som utviklingsstrategi for rurale småkommunar reiser fleire problemstillingar. Det medfører gjerne ein selektiv strategi når det gjeld val av målgruppe, det gjev eit felles heilskapleg bilete som ikkje kan fange opp i seg alt det staden representerer, fokus skiftar frå produksjon (i tradisjonell forstand) til forbruk, og kan hende skjuler den slags strategiar problem som faktisk finst. Morten Viskum og kunstnarkollegaene i Vestfossen er ingen vanlege bygdeutviklarar som kan innlemmast i ei analyse av top-down- eller bottum-up-styrt utvikling. Dei kom sidelengs inn i bygda, drivne av behovet for å skape og formidle sitt fag: kunsten. Sidan det har bygdefolket og tilreisande byfolk fått ein arena for å skode, nyte og la seg provosere. Den tonegjevande kreativiteten som har etablert seg er ikkje berre god marknadsføring av bygda, den skaper òg visse forventningar til den «nye» vestfossingen og legg føringar på lokal kultur som noko å strekkje seg etter - og leve opp til. Så medan eit stykke performance art er eit augneblinksfenomen, kan performance i samfunnsvitskapleg tyding - som opptreden og førestelling i møte mellom menneske - nettopp inngå i det reproduserande arbeidet som krevst for å oppretthalde eit bygdeimage.

Bygdeutvikling eller ikkje - i alle fall er Vestfossen ei bygd i endring, og av og til er endring av det gode.

Mariann Villa og Gro Follo er forskere ved Norsk senter for bygdeforskning