På landbrukskonferansen i Sola på Jæren denne veka tok nyleg avgått leiar i Norges Bondelag, Bjarne Undheim, eit kraftig oppgjer med utviklingstrekk i landbruket han meiner ikkje er berekraftige - verken økonomisk, politisk eller for miljøet.
Sterk låneauke, investeringsboom basert på leigejord og utanlandsk arbeidskraft og tendensar til ei klar todeling av landbruket er ingrediensar i ei oppskrift han fryktar kan knekke nakken på landbruket.
– Varsellampane for den sjølveigande bonden blinkar nå sterkt, og det er all grunn til å stille spørsmål ved om utviklingstrekka vi ser er berekraftige økonomisk, politisk og miljømessig, sa Undheim under ein paneldebatt med temaet «Står den sjølveigande bonde for fall?».
«Diesel og dekk-bønder»
Undheim meiner at ei alt for låg inntektutvikling over lang tid i kombinasjon med sterke strukturdrivande verkemiddel er i ferd med å omdanne Bonde-Norge til det Undheim kallar eit «diesel og dekk-landbruk».
– Eg kjenner ein del bønder som brenn av diesel og dekk av ein heilt annan verden. Dei køyrer på kryss og tvers og over lange avstandar mellom jordstykkene dei disponerer, og dei er heilt avhengige av billig utanlandsk arbeidskraft for å klare drive garden og dekkje rentene på alle millionane dei har i lån, seier Undheim.
Han meiner utviklinga verken er berekraftig for bondens økonomi eller for miljøet, og han roper varsku i forhold til konsekvensane utviklinga kan få for den politiske støtta som landbruket er avhengig av.
– Politikarane vil ha eit landbruk i heile landet, men i dag ser vi tendensar til ei klar todeling der nokre satsar hals over hovudet. Eg meiner ei todeling er livsfarleg for landbruket, seier Undheim.
Han meiner utviklinga er resultat av ein villa politikk, og han meiner den tidlegare samdriftspolitikken var langt meir enn ein stimulans i denne retninga.
– Det var som å leggje ein heil sekk med gulrøter framfor ein sveltande bonde, seier Undheim.
Han meiner likevel at det ikkje går å reversere, men han meiner det er fullt mogleg å gjere mottiltak for å prøve å korrigere utviklinga.
– Nyttar ikkje å bremse
Paneldebattanten som tok sterkast til motmæle mot Undheims åtvaringar var sjef på Klepp gardsrekneskapslag, Martin Svebestad. Han meiner det ikkje nyttar å stoppe utviklinga, og han trur gardsbruka må bli større for å vere levedyktige.
– Ein kan ikkje berre seie «Stopp, nå vil vi ikkje meir». I staden for å bruke energien på å streke med beina og bremse utviklinga bør vi diskutere korleis landbruket vil sjå ut tjue år fram i tid. Strukturen er ei utfordring, og det er dumt å pøse inn pengar i føretak som ikkje har livets rett om tjue år, seier Svebestad.
Han meiner det må satsast meir på det han kallar «heiltidsbonden», og i staden for å få opp inntektsutviklinga meiner han at det må satsast langt sterkare på investeringsstøtte.
Likevel meiner han at veksten for gardsbruka ikkje bør overstige det nivået der stordriftsulemper er større enn stordriftsfordelane. Økonomien for til dømes mjølkebruka meiner han er ei kjempeutfordring.
– Det er økonomien som skaper den «kreativiteten» vi nå ser rundt nye organisasjonsformar og utskiljing av tomter. Før kunne ein kompensere ein periode med høg gjeldsbelastning ved at andre i familien hadde jobb utanfor garden ein periode, men det blir ein drope i havet nå når ein har over ti millionar i lån. Då er drifta på garden nøydd til å gå rundt, sa Svebestad.
Berre lønsamt for banken?
Fylkespolitikar Siv-Len Strandskog (Ap) var bekymra for distriktsjordbruket, medan andre igjen fryktar at angrep på grunnlovsfesta odels- og konsesjonslovar kunne få pendelen til å svinge tilbake mot leiglendingsjordbruket og framvekst av ein jordadel.
Undheim forsvarte på si side bremsinga med at utan bremser har ein ikkje styring i utforbakkar.
– Men eg meiner framleis vi må spørje oss om utviklinga er berekraftig. Og skal vi ha ei jordbruk som er lønsamt for bonden, eller berre for banken, sa Undheim.
Publisert onsdag 11.03.2009 kl. 17:12 (Sist endret torsdag 12.03.2009 kl. 12:37)
Siste innenriks
